Псориаз

Псориаз (халықта тезек) — имун делдалдығымен созылмалы қайталанбалы қабынулы тері ауруы; шекарасы анық қызылы дақ-сүйел, үстінде көп қабатты күмістей қабыршақ. Жұқпалы емес, бірақ барысы ұзақ қайталанып қышып, психология-өмір сапасына ауыр әсер етеді. Кез келген жаста, жас ересектер, тұқым бейімділігі, инфекция, жүйке ширығуы, дәрі қоздырады.

Себеп толық ашылмаған: тұқым, имун, орта. Тұқымда шоғырлану, HLA-Cw6 секілді гендер; имунда T-жасушасы аномальді белсенденіп, TNF-альфа, IL-17, IL-23 көп бөлініп, кератиноцитті шамадан тыс өсіріп аномальді дифференциялап, эпителий жаңару циклін 28 күннен 3-4 күнге қысқартып, тән псориаз ошағын түзеді. Қоздырғыш: жоғарғы тыныс жолы инфекциясы (стрептококк тамшы тәрізді жедел псориазды қоздырады), жүйке ширығуы, жарақат, дәрі (бета-блокатор, литий, противомалярий), ішімдік, темекі, семіздік, суық-құрғақ климат.

Клиникалық түрлері: вульгарлы псориаз ең көп — қызылы дақ-түйінше кеңейіп сүйелге ұласады, шекарасы анық, күміс қабыршақ, қырғанда үлплер нышаны және нүктелі қан (Auspitz); бас терісі, қол-аяқ сырты (шынтақ-тізе), бел-күйе. Пустулезді — қызыл дақ үстінде жиі инедей іріңді көпіршік, қызба секілді тұтас симптом. Эритродермиялық — бүкіл тері қызыл-ісін, көп қабыршақ, ауырсынулы.

Артропатиялық (псориаз артриті) — буын ауырып-ісіп, таңертеңгі қаттылық, саусақ буыны, ауырсынулары бүлініп-деформацияланады. Псориаздың ≈30% артритпен қосылады, метаболикалық синдром, жүрек-тамыр, ішек қабынуымен де. Диагноз негізінен тән ошақ, қиын емес; бас терісі-тырнақ (үтік тәрізді ойыс, тырнақ ажырауы), буын симптомы; қажет болса тері биопсиясы.

Ауырлықты (PASI) және қосалқы ауруды бағалау. Ем дәреже, қабат, қос қағидасы: жеңіл-шектеулі — сыртқы (глюкокортикоид крем, D3 туындысы кальципотриол, ретиноид, көмір шайыры); орташа-ауыр не өмірге әсерлесе жүйелі + жарық терапия: тар жолды орта толқынды ультрафиолет (NB-UVB) қауіпсіз тиімді; ауызша дәрі — метотрексат, циклоспорин, ацитретин; биологиялық соңғы үлкен жетістік, TNF-альфа, IL-17, IL-23 жолын нысанағы бөгейді (этанерцепт, адалимумаб, секукинумаб, устекинумаб, гуселькумаб), тиімділігі жоғары, жанамасы аз, ұзақ тазарту ұстайды; кіші молекулалық (апремиласт, тофацитиниб). Психология, тері күтімі, қосалқы ауру басқаруы; қытай медицинасы ішінара.

Толық емдеу қиын, бірақ дұрыс емдесе жақсы бақыланып ошақ ұзақ кетеді; түбірдей емдеймін деген халық әдісіне сенбеу; дұрыс ем, тұрақты бақылау, триггерден сақтану (инфекция, темекі-ішімдік, салмақ, стресс), ылғалдандырып тітіркендіргішті азайту. Буын симптомы не тұтас өршу болса ерте бару.